Strona główna / Akademia VFR / Planowanie
Akademia VFR · Planowanie
Nawigacja VFR: kurs, wiatr i deklinacja
Od linii na mapie do planu lotu: kurs rzeczywisty i magnetyczny, poprawka na wiatr, deklinacja w Polsce, prędkość względem ziemi, czas odcinka i paliwo. Ze wzorami i przykładem przeliczonym krok po kroku.
Dotyczy: Polska. Wzory i zasady nawigacji są takie same na całym świecie. Wartości deklinacji, wysokość przejściowa i przykłady dotyczą Polski (model WMM 2025, AIP Polska z 1 października 2026). Przed lotem sprawdź aktualny AIP i prognozę wiatru.
Od linii na mapie do kursu
Zakres: cały świat · zasady nawigacji, ICAO
Nawigacja VFR zaczyna się od prostej linii między punktami trasy. Dla każdego odcinka odczytujesz dwie rzeczy:
- Kurs rzeczywisty (TC, true course) - kąt linii trasy mierzony zgodnie z ruchem wskazówek zegara od północy geograficznej, od 000° do 360°. Na mapie mierzy się go kątomierzem w połowie odcinka, względem najbliższego południka.
- Odległość - w milach morskich (NM). 1 NM = 1852 m, a jedna minuta szerokości geograficznej to dokładnie 1 NM, więc skalę mil masz na każdym południku mapy.
Z kursu i wiatru liczysz potem kierunek lotu (heading) - to, na co ustawiasz nos samolotu, żeby lecieć po linii trasy. Kolejne kroki to deklinacja i wiatr.
Deklinacja magnetyczna w Polsce
Dotyczy: Polska · Źródło: NOAA World Magnetic Model 2025 · obliczenia dla 2026 r.
Kompas pokazuje północ magnetyczną, a mapa jest narysowana względem geograficznej. Kąt między nimi to deklinacja (wariacja). W Polsce jest wschodnia: północ magnetyczna leży kilka stopni na wschód od geograficznej, więc kurs magnetyczny jest mniejszy od rzeczywistego.
| Miejsce | Deklinacja 2026 | Przykład: TC 090° |
|---|---|---|
| Szczecin | 5,6° E | MC 084° |
| Wrocław | 5,9° E | MC 084° |
| Kraków | 6,4° E | MC 084° |
| Gdańsk | 6,9° E | MC 083° |
| Warszawa | 7,0° E | MC 083° |
| Białystok | 7,8° E | MC 082° |
Wzór · kurs magnetyczny
MC = TC - deklinacja wschodnia · MC = TC + deklinacja zachodnia
MH = TH - deklinacja wschodnia
Kurs według kompasu: KK = MH ± dewiacja z tabeli dewiacji samolotu.
Deklinacja zmienia się z miejscem i z czasem: w Polsce rośnie o ok. 0,1° na rok. Na mapach VFR jest zaznaczona liniami jednakowej deklinacji (izogonami), a mapa vfrmap.eu liczy ją dla środka każdego odcinka z modelu WMM. Na trasie przez cały kraj różnica sięga 2°, więc na długich odcinkach bierz deklinację z ich środka.
Wiatr i trójkąt wiatru
Zakres: cały świat · zasady nawigacji, ICAO
Samolot porusza się względem powietrza, a powietrze względem ziemi. Wiatr z boku znosi samolot z linii trasy, więc trzeba lecieć lekko w stronę, z której wieje. Trzy wektory tworzą trójkąt wiatru:
- prędkość rzeczywista (TAS) i kierunek lotu (TH) - ruch samolotu względem powietrza,
- wiatr (W) - kierunek, z którego wieje, i jego prędkość,
- prędkość względem ziemi (GS) i linia trasy (TC) - wynik, czyli ruch nad ziemią.
Wzór · trójkąt wiatru
α = kierunek wiatru (skąd wieje) - TC
WCA = arcsin(W × sin α / TAS) · TH = TC + WCA
GS = TAS × cos WCA - W × cos α
Szybko w pamięci: WCA ≈ składowa boczna × 60 / TAS. Przy TAS 100 kt i bocznym wietrze 20 kt to ok. 12°.
! Na co zwrócić uwagę
- Wiatr w METAR, TAF i prognozach na wysokościach jest podany względem północy geograficznej. Liczysz go więc z TC, a deklinację odejmujesz dopiero na końcu.
- Wiatr podawany przez wieżę i w ATIS jest magnetyczny, bo dotyczy drogi startowej. Nie mieszaj tych dwóch.
- Do obliczeń bierz wiatr na wysokości przelotu, a nie przy ziemi: na 3000 ft bywa o kilkadziesiąt stopni inny i dwa razy silniejszy.
Przykład krok po kroku: Modlin - Łódź
Dotyczy: Polska · deklinacja z WMM 2025 dla 2026 r. · wiatr przyjęty do obliczeń
Odcinek z lotniska Warszawa-Modlin (EPMO) do Łodzi (EPLL). Samolot leci z TAS 100 kt, wiatr na wysokości przelotu: 270° / 20 kt (z zachodu, rzeczywisty).
- Kurs i odległość z mapy: TC = 227°, odległość 64,0 NM.
- Deklinacja w środku odcinka: 6,8° E, więc MC = 227° - 7° = 220°.
- Kąt wiatru względem trasy: α = 270° - 227° = 43°. Wiatr wieje z prawej strony, z przodu.
- Poprawka: WCA = arcsin(20 × sin 43° / 100) = arcsin(0,136) ≈ +8°, czyli w prawo, w stronę wiatru. TH = 227° + 8° = 235°.
- Kierunek magnetyczny: MH = 235° - 7° = 228°. Na tyle ustawiasz kurs na kompasie (z poprawką na dewiację).
- Prędkość względem ziemi: GS = 100 × cos 8° - 20 × cos 43° ≈ 99 - 15 = 84 kt.
- Czas: 64,0 / 84 × 60 ≈ 45,5 min.
- Paliwo na odcinek przy zużyciu 25 l/h: 45,5 / 60 × 25 ≈ 19 l.
Nav log (PLOG)
Dotyczy: Polska · przykład z deklinacją WMM 2025 dla 2026 r.
Wyniki dla każdego odcinka zapisujesz w nav logu (PLOG). W locie dopisujesz rzeczywiste czasy przelotu nad punktami i od razu widzisz, czy jesteś przed planem, czy za nim. Tabelę możesz wydrukować jako wzór.
Nav log - przykład Warszawa - Modlin - Łódź · TAS 100 kt, wiatr 270°/20 kt
| Odcinek | TC | Dekl. | MC | WCA | MH | NM | GS | Czas | ETA |
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| EPWA - EPMO | 326° | 7° E | 319° | -10° | 309° | 20,7 | 87 | 14 min | |
| EPMO - EPLL | 227° | 7° E | 220° | +8° | 228° | 64,0 | 84 | 46 min | |
| Razem | 84,7 | 60 min | |||||||
Ujemna poprawka oznacza wiatr z lewej strony (kierunek lotu w lewo od kursu). Pustą kolumnę ETA wypełniasz w locie. Materiał edukacyjny: vfrmap.eu/akademia/nawigacja-vfr/.
✓ Szybki sposób: reguła 60
Jeśli po 60 NM jesteś 1 NM obok trasy, kurs był błędny o 1°. Ogólnie: błąd kursu w stopniach ≈ odchylenie od trasy × 60 / przebyta odległość. Po 20 NM i 2 NM odchylenia to 6°: popraw kierunek o 6°, żeby lecieć równolegle, i o drugie tyle, żeby wrócić na trasę w podobnym dystansie.
Czas i paliwo
Zakres: UE · Źródło: rozporządzenie (UE) 965/2012, Part-NCO (NCO.OP.125)
- Czas każdego odcinka liczysz z GS. Suma czasów to czas przelotu, do którego dodajesz czas na start, wznoszenie i krąg.
- Paliwo na trasę to czas razy zużycie godzinowe z instrukcji samolotu, z zapasem na wznoszenie.
- Rezerwa końcowa według Part-NCO dla samolotów: w lotach VFR w dzień co najmniej 30 minut lotu na normalnej wysokości przelotu, w nocy 45 minut, a 10 minut, gdy startujesz i lądujesz na tym samym lotnisku, nie tracąc go z oczu.
Dla trasy z przykładu: 60 min lotu przy 25 l/h to 25 l, plus 30 min rezerwy (12,5 l) - co najmniej 37,5 l zużywalnego paliwa, zanim dodasz paliwo na kołowanie, wznoszenie i nieprzewidziane zmiany trasy. To minimum prawne, a nie plan: ustal z instruktorem własny zapas.
Najczęstsze błędy
- Wiatr magnetyczny w trójkącie rzeczywistym. Wiatr z ATIS (magnetyczny) użyty z TC daje błąd o całą deklinację.
- Deklinacja w złą stronę. Przy wschodniej odejmujesz. „East is least” - wschodnia zmniejsza kurs.
- Czas z TAS zamiast z GS. Przy wietrze 20 kt w twarz czas odcinka rośnie o ok. 25%.
- Wiatr przy ziemi zamiast na wysokości. Bierz prognozę dla wysokości przelotu.
- Brak punktów kontrolnych. Na długich odcinkach wybierz punkty co 10-15 minut lotu i porównuj czasy z planem.
Wysokość przelotu wybierasz tak, by zmieścić się pod strefami i nad terenem - piszemy o tym w artykule Przestrzeń powietrzna w Polsce dla pilota VFR.
Najczęstsze pytania
Czym różni się kurs od kursu magnetycznego i od kierunku lotu?
Kurs rzeczywisty (TC) to kąt linii trasy mierzony od północy geograficznej. Kurs magnetyczny (MC) to ten sam kąt mierzony od północy magnetycznej. Kierunek (heading, TH lub MH) to kierunek, w którym ustawiasz nos samolotu po uwzględnieniu poprawki na wiatr, żeby lecieć po linii trasy.
Ile wynosi deklinacja magnetyczna w Polsce?
Według modelu WMM w 2026 roku deklinacja w Polsce jest wschodnia i wynosi od ok. 5,6° na zachodzie kraju (Szczecin) do ok. 7,8° na wschodzie (Białystok), w Warszawie ok. 7°. Rośnie o ok. 0,1° na rok. Kurs magnetyczny jest więc mniejszy od rzeczywistego o tę wartość.
Jak policzyć poprawkę na wiatr?
Kąt poprawki (WCA) to arcus sinus z ilorazu: prędkość wiatru razy sinus kąta między kierunkiem wiatru a kursem, podzielone przez prędkość rzeczywistą (TAS). Z grubsza: poprawka w stopniach to składowa boczna wiatru razy 60 i podzielona przez TAS. Przy TAS 100 kt i bocznym wietrze 20 kt to ok. 12°.
Wiatr w METAR jest rzeczywisty czy magnetyczny?
W METAR, TAF i prognozach wiatru na wysokościach kierunek wiatru jest podawany względem północy geograficznej (rzeczywisty). Wiatr podawany przez wieżę i w ATIS jest magnetyczny, bo dotyczy drogi startowej.
Czy aplikacja zastępuje ręczne planowanie nawigacji?
Nie. Aplikacja liczy kursy, poprawki i czasy szybciej, ale pilot musi rozumieć obliczenia, sprawdzić je i umieć prowadzić nawigację na mapie i z zegarkiem, gdy elektronika zawiedzie. Ręczne obliczenia są też częścią egzaminu.
Źródła
- NOAA / BGS, World Magnetic Model 2025 (WMM2025) - ncei.noaa.gov
- Rozporządzenie Komisji (UE) nr 965/2012, załącznik VII (Part-NCO), NCO.OP.125 - easa.europa.eu
- ICAO, Załącznik 3 (meteorologia): kierunek wiatru w depeszach METAR i TAF względem północy geograficznej
Materiał edukacyjny. Nie zastępuje szkolenia lotniczego, aktualnego AIP Polska, NOTAM ani przepisów. Wiatr w przykładzie jest przyjęty do obliczeń i nie jest prognozą. Zauważyłeś błąd? Napisz: info@vfrmap.eu.